Tavla terimleri sözlüğü
Tavla oynarken ve tavla yazılarını okurken karşına çıkan terimlerin çoğu İngilizceden gelir; Türkçede ise yöreye göre farklı kelimeler kullanılır. Bu sözlük, Oyunmatik’teki oyunda ve rehberlerimizde geçen her terimi örnekle açıklar.
Tahta ve konum terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Nokta (point) | Tahtadaki 24 üçgenden her biri. Numaralar oyuncunun kendi bakışından, 24’ten 1’e doğrudur. Senin n. noktan rakibin 25 − n. noktasıdır. |
| Ev bölgesi (home board) | Senin 1-6 noktaların. Taşlarını toplamaya burada başlarsın. |
| Dış bölge (outer board) | 7-12 numaralı noktalar. Ev bölgesini besleyen taşların beklediği alan. |
| Orta nokta (midpoint) | 13. nokta. Oyun başında beş taşın burada durur; ikincil bir depo gibi çalışır. |
| Bar noktası (bar point) | 7. nokta. Hem ev bölgesinin kapısı hem de rakibin arka taşlarının yolu üzerindedir. |
| Kırık (bar) | Tahtanın ortasındaki alan. Kırılan taşlar buraya gider ve oradan yeniden girmek zorundadır. |
| Arka taşlar (back checkers) | 24. noktada başlayan iki taş. Rakibin ev bölgesinde olduklarından en uzak ve en riskli taşlardır. |
Taş durumları
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Kapı (made point) | Aynı noktada en az iki taşın bulunması. Rakip o noktaya inemez. |
| Tek taş (blot) | Tek başına duran taş. Rakip inerse kırılır. |
| Çapa (anchor) | Rakibin ev bölgesi ya da dış bölgesinde kurduğun kapı; özellikle senin 20 ve 21 numaralı noktaların. Arka taşlarını güvenceye alır. |
| Duvar (prime) | Üst üste sıralı kapılar. Altı nokta uzunluğundaki duvar geçilemez. Ayrıntı: kapı kurma ve duvar. |
| Yığın (stack) | Aynı noktada üç ya da dört taş. Çoğu zaman verimsizdir, çünkü fazla taş işe yaramaz. |
| Yedek taş (spare) | Kapıyı bozmadan oynayabileceğin, kapıda fazla duran taş. |
| Kapı adayı (builder) | Yeni bir kapı kurmaya yarayan, doğru mesafede duran taş. |
Hamle terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Kırmak, vurmak (hit) | Rakibin tek taşının üzerine inmek. Taş kırığa gider; notasyonda hamlenin sonuna yıldız konur: 13/7*. |
| Girmek (enter) | Kırık taşı rakibin ev bölgesine sokmak. Zar d ise taş senin 25 − d noktana iner. |
| Gevşek vurmak (hit loose) | Vururken arkada tek taş bırakmak. Karşı vuruş riski vardır. |
| Kapıyla vurmak (point on a blot) | Vurduğun noktaya ikinci taşı da koyarak orayı kapamak. En güvenli vuruş türüdür. |
| Yavaş tek taş koymak (slot) | Bir kapıyı kurma niyetiyle noktaya bilerek tek taş koymak; rakip vurabilir. |
| Koşmak (run) | Arka taşı bir hamlede rakip ağından çıkarmak. |
| Bölmek (split) | Arka iki taşı ayırmak: 24/23 gibi. |
| Toplamak (bear off) | Taşı tahtadan çıkarmak; tüm taşlar ev bölgesindeyken yapılır. |
Strateji terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Pip | Bir zar noktası. Taşın bitişe kalan uzaklığıdır; tüm taşların pip toplamı pip sayısıdır. Başlangıçta herkes 167’dir. Bkz. pip sayma ve yarış. |
| Yarış (race) | Taşların artık birbirine değmediği, yalnızca pip sayısının belirleyici olduğu durum. |
| Temas (contact) | Taşların hâlâ birbirini vurabildiği durum; yarışın tersi. |
| Doğrudan atış (direct shot) | Tek zarla vurulabilecek mesafedeki tek taş. |
| Dolaylı atış (indirect shot) | İki zarın toplamıyla (örneğin 7, 8, 9) vurulabilecek mesafedeki tek taş. Aradaki nokta açık olmalıdır. |
| Tempo | Rakibi bir hamlede kendi planını yapamayacak duruma sokan, onu hep ‘cevap vermeye’ zorlayan üstünlük. |
| Zamanlama (timing) | Kapılarını bozmadan oynayabileceğin yedek pip sayısı. |
| Zar uyumsuzluğu (wastage) | Toplarken zarın taşı çıkarmaya gerekenden büyük olması; fazla pipler boşa gider. |
| Blitz | Arka arkaya taş kırıp rakibi kırıkta tutarak kazanmaya çalışan saldırı planı. |
| Bekleme oyunu (holding game) | Bir çapadan rakibin taşını vurma fırsatı bekleyerek yürütülen plan. |
| Geri oyun (backgame) | İki çapa tutarak geride kalıp rakibin dönüşünde taş vurmayı hedefleyen sabırlı ama riskli plan. |
| Kapama (closeout) | Ev bölgendeki altı noktayı da kapatıp rakibin kırık taşının girememesi. |
Puan ve maç terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Mars (gammon) | Rakip hiç taş toplayamadan kaybeder: 2 puan, küp değeriyle çarpılır. |
| Sağlam mars (backgammon) | Mars olur ve rakibin taşı kırıkta ya da senin ev bölgende kalır: 3 puan. |
| Küp (cube) | Oyunun değerini 1, 2, 4… 64 diye gösteren zar. Oyunmatik’te en yüksek değer 64’tür. |
| Katlamak (double) | Küpü bir üst değere çevirmeyi önermek. Kendi sıranda, zar atmadan önce yapılır. |
| Kabul (take) / Pas (pass) | Katlamayı kabul edersin ve küp sende kalır; ya da pas deyip oyunu o anki değerle kaybedersin. |
| Crawford oyunu | Bir oyuncu hedef puandan bir eksiğe ulaştığında oynanan ilk oyun; küp kullanılmaz. |
| X-away | Maçı kazanmak için gereken puan: 5 puanlık maçta 3-1 öndeysen ‘2-away’ ve ‘4-away’ sayılırsınız. |
Bir terim bile eksik olsa nasıl öğrenirim?
Terimleri ezberlemek yerine bir el oyna ve her hamlede ismini söyle: ‘tek taş bıraktım’, ‘kapı kurdum’, ‘kırığı girdi’. Oyun notasyonunu okumak istiyorsan notasyon rehberi işini görür; oynamayı baştan öğrenmek istiyorsan tavla nasıl oynanır yazısına dön. Kuralların tamamı tavla kuralları sayfasında; denemek için tavla oyna.
Zar ve tur terimleri
| Terim | Açıklama |
|---|---|
| Atış (roll) | İki zarın birlikte atılması. Toplam 36 olası atış vardır; 6’sı çifttir. |
| Çift zar (doublet) | İki zarın aynı gelmesi. Sayıyı dört kez oynarsın; 6-6 toplam 24 pip yürütür. |
| Tur (turn) | Bir oyuncunun zar atıp o zarları oynadığı süre. Her tur sonunda sıra rakibe geçer. |
| Dans etmek (dance) | Kırık taşın girememesi: iki zar da kapalı noktalara denk geldiğinde o tur boş geçer. |
| Açılış (opening) | Oyunun ilk hamlesi. Oyunmatik’te her oyuncu bir zar atar, büyük atan iki zarı oynayarak başlar. |
| Zorunlu hamle (forced move) | Tek bir hamlenin geçerli olduğu durum. İki zarı da oynayabiliyorsan oynamak zorundasın; yalnızca birini oynayabiliyorsan ve zarlar farklıysa büyük zarı oynarsın. |
Sık sorulan sorular
Türkçe tavlada bu terimler neden farklı?
Türkiye’de tavla uzun yıllardır oynandığı için masada kendine has sözcükler gelişmiştir ve bunlar yöreden yöreye değişir; bu yüzden aynı şeye farklı masalarda farklı ad verildiğini görebilirsin. Bu sözlükteki adlar, Oyunmatik’in ekranlarında ve rehberlerinde kullandığımız adlardır; İngilizce karşılıkları ise uluslararası yazılarda karşına çıkanlardır.
Blot ile tek taş aynı şey mi?
Evet. ‘Blot’ İngilizcesidir, ‘tek taş’ Türkçesi. İkisi de tek başına duran, vurulabilen taşı anlatır.
Pip sayısı neden önemli?
Yarışta kimin önde olduğunu söyler. Başlangıçta 167 olan toplam, her hamlede oynadığın zar kadar düşer. Rakibinkine göre ne kadar öndesin ya da gerisin, katlama kararını belirler.
Çapa ile kapı arasındaki fark ne?
İkisi de iki ya da daha fazla taştan oluşur. Çapa, rakibin tarafında ve genelde güvenlik için kurduğun kapıya denir; kapı ise her bölgedeki iki taşlık noktaya verilen genel addır.